اگر چه در طول تاريخ افراد بسياري در مورد مسائل اقتصادي و اصول علم اقتصاد مطالب متعددي نگاشته‌اند، اما در اين ميان آدام اسميت به عنوان پدر علم اقتصاد شناخته شده است. اين افتخار بدين خاطر نصيب وي شده كه تلاش كرده نظام سرمايه-داري را به عنوان نظام ضامن رفاه همگان معرفي نمايد. اسميت نخستين كسي بود كه منافع ناشي از رقابت بيشتر را شناسايي كرد و به بررسي سياست‌هاي ارتقادهنده رقابت پرداخت.
زندگي
آدام اسميت در سال 1723 در دهكده كوچكي به نام فيفه در شهر كركالدي اسكاتلند به دنيا آمد. وي اگر چه كودك بيماري بود، اما علاقه فراواني به كتابخواني داشت. پدر او، حقوقدان بود و در اسكاتلند به قضاوت مي‌پرداخت و زماني هم رئيس گمرك شهر كركالدي بود. او دو ماه بعد از تولد اسميت در گذشت. بعد از مرگ پدر، اسميت با تشويق مادرش به مطالعه و انجام كارهاي تحقيقاتي روي آورد.
وي در چهارده سالگي به دانشگاه گلاسكو رفت و به مطالعه فلسفه اخلاق، رياضيات و اقتصاد سياسي مشغول شد. او در سال 1740 با دريافت بورسيه‌اي به دانشگاه آكسفورد رفت. اين بورس موقوفه اي از طرف يكي از شاگردان سابق گلاسكو بود؛ كسي كه از اين بورس استفاده مي‌كرد موظف بود كه پس از اتمام تحصيل در آكسفورد به خدمت كليساي اسكاتلند درآيد اما با افكار و اعتقاداتي كه آدام اسميت داشت بيشتر از 6 سال نتوانست درآكسفورد دوام بياورد و به علاوه اصلاَ محيط علمي وآموزشي اكسفورد را قبول نكرد و آن را متفاوت از سيستم آموزش و علمي گلاسكو مي‌ديد و از شيوه¬ي اداره و روش تدريس و حتي محتواي علمي آن انتقاد مي‌كرد. اسميت در مدت شش سال حضور در دانشگاه آكسفورد به مطالعه فلسفه، تاريخ و ادبيات پرداخت.

درسال 1751 استاد منطق در دانشگاه گلاسكو شد و در اين دانشگاه فلسفه¬ي اخلاقي هم تدريس مي‌كرد. مهم¬ترين سلسله گفتارهايي كه در زمان استادي داشته، گفتارهايي در زمينه كلي اصول است كه دربخش هاي عدالت، درآمد و ارتش و تدبير كشور بيان شده است.
درسال 1764 اسميت از دانشگاه گلاسكو استعفا كرد و به فرانسه رفت؛ دليل اصلي استعفاي اسميت از گلاسكو مشخص نيست ولي بلافاصله تدريس خصوصي ومربيگري يك اشراف زاده فرانسوي را به عهده گرفت. گمان مي رود اين کار او به اين خاطر بود كه پاريس مركز مناظره افكار و آراء بود و جامعه متحركي به شمار مي رفت و از اين حيث مورد علاقه¬ي اسميت بود. او در زماني كه در گلاسكو مشغول تدريس بود، كتاب نظريه احساسات اخلاقي را تأليف كرد و آن را درسال 1759 انتشار داد. اين كتاب اولين كتاب بزرگ آدام اسميت به عنوان يك فيلسوف اخلاق بود.
آدام اسميت تا سال 1773 با مادر و يكي از خويشانش در خانه¬اي كه دركركالدي خريده بود زندگي كرد و بيشتر وقت خود را صرف نوشتن كتاب ثروت ملل كرد و موفق شد آن را درسال 1776 منتشر كند. انتشار اين كتاب در جامعه¬ي آن زمان غوغايي به پاكرد. او دوسال پس از انتشار كتاب معروف و موفقش، به رياست كل گمركات اسكاتلند منصوب شد، چند سالي هم در ادينبورگ با مادرش زندگي كرد و سرانجام درسال 1790 دراثر بيماري درگذشت.

تأثيرپذيري اسميت از پيشينيان
اسميت، بي¬ترديد خود پايه¬گذار ليبراليسم كلاسيك اقتصادي است. ليبراليسم به عنوان يك نحله فلسفي از مدتها پيش توسط جان لاك، ژان ژاك روسو و ديگر فيلسوفان سده هفدهم مطرح شده بود.   
يكي از افرادي كه بيشتر بر تفكرات اسميت اثر گذاشت، استادش در دانشگاه گلاسكو به نام فرانسيس هاچسن، استاد فلسفه اخلاقي بود كه از مبلغان پرشور حقوق طبيعي به شمار مي رفت. محور اصلي حقوق طبيعي اين است كه نظمي طبيعي برحيات افراد و جماعات بشري حاكم است. به نظر هاچسن، مهم¬ترين اصل اخلاقي، توسعه خوشبختي بشريت است. اين عقيده درآن زمان يك نظر انقلابي به شمار مي رفت. او اعتقاد داشت كه شناخت خوب و بد و خير و شر بدون ادراك ذات باري تعالي امكانپذير است. اين افكار و عقايد براي حاميان كليساي اسكاتلند سنگين بود و هاچسن با آنان درتضاد فكري عقيدتي شديدي بود. آثار تفكرات هاچسن را در نوشته¬هاي آدام اسميت مي‌توان مشاهده كرد.
در بررسي محيط اجتماعي زمان اسميت، يعني در قرن هجدهم مي‌بينيم كه نظام كشاورزي و سياسي انگلستان فئودالي نبود و وقايعي كه درقرن هفدهم و قرن قبل از آن رخ داده بود نظام فئودالي را تضعيف و روبه انحطاط برده بود كه دراين بين طبقات سرمايه دار با كمك استبداد نوظهور كشور در مقابل فئوداليسم ايستادند. اتفاق ديگر، انقلاب قرن هفده انگليس بود كه اين بار سرمايه¬داران نه با كمك استبداد بلكه عليه استبداد قيام كردند. درواقع بيشترين تأثير درتضعيف فئوداليسم را همين دو عامل داشتند.
درقرن هجدهم درانگليس صنعت نساجي از طرف دولت زياد حمايت مي‌شد، اما در سال هاي 1719 و دوسال بعد قوانيني تصويب شد كه به موجب آن مصرف كالاهاي پنبه اي ازخارج تحريم شد وطي چند سال و در طي انقلاب صنعتي اختراعات زيادي در اين صنعت رخ داد كه باعث كاهش زياد هزينه توليد و افزايش قدرت رقابت انگليس دراين صنعت شد.
البته آدام اسميت بيشتر درمورد مضرات دخالت دولت در اقتصاد سخن مي‌گفت و تجزيه و تحليلش هم ناشي از مشاهده فوايد تقسيم كار بود: « اين اصل مسلم هرخانه سالار بخردي است كه آنچه را كه مي‌تواند با هزينه ي كمتر از بازار خريداري كند خود درخانه نسازد … چيزي كه در اداره يك خانواده،  بخردانه درشمار مي آيد، بعيد است كه دراداره يك كشوربزرگ احمقانه باشد».
در واقع چيزي كه محيط معنوي آدام اسميت را شكل مي‌داد، نظريات اقتصادي موجود درقرن هجدهم بود كه بخشي از آن را نظريات اقتصاددانان مركانتيليسم (تجارتگر) شكل مي‌داد.
آدام اسميت نظريات اقتصاددانان مركانتيليسم را قبول نداشت؛ مهم¬ترين ويژگي مكتب مركانتيليسم توجه و علاقه¬ي شديد آن به مسائل مربوط به مبادله ي كالاها چه در داخل وچه درخارج كشور است،  بويژه دراين مكتب كمتر توجهي به توليد شده است. در واقع مسائل اصلي مكتب تجارتگري عبارت است از مقدار پول، قيمت و تورم، ارز و تغييرات آن و تراز پرداخت هاي بارزگاني، پيداست كه اين عوامل همگي به هم بستگي دارند؛ ولي اين مسئله براي مركانتيليست ها كاملاَ روشن نبود و هيچكدام همه اين عوامل را با هم دريك تجزيه و تحليل عمومي به كارنگرفته اند و اغلب اقتصاددانان اين مكتب بيشتر توجه به رابطه بين دو تا از اين عوامل معطوف مي‌كردند. تجارتگران سود را ناشي از تفاوت قيمت خريد و قيمت فروش كالا مي‌دانستند، بنابراين مي‌گفتند كه تاجر بايد كالا را از ارزان ترين بازار بخرد و در گران¬ترين بازار بفروشد. آدام اسميت با انتقادات خود به نظام مركانتيليستي برخي از وجوه آن را براي دوره¬اي كه درآن زندگي مي‌كرد بي¬اعتبار كرد.
درون مايه¬ي سخن آدام اسميت اين است كه رفاه كشور درگردآوري زر و سيم نيست؛ بلكه رفاه كشور درگروي توليد و تقسيم كار است: « تقسيم كار سبب افزايش زياد در رفاه عمومي است و اين متناسب با نيروي توليد مردم است،  نه آنچنان كه احمقانه تصور مي‌شود متناسب با مقدار طلا و نقره است… ».
اما تأثير محيط معنوي و انديشه هاي اقتصادي درافكار اسميت به انديشه هاي تجارتگران محدود نمي‌شد و درواقع افكار ديگري هم معاصر اسميت درزمينه اقتصاد منتشر مي‌شد كه به مثابه پلي انديشه هاي اسميت را به تجارتگران ربط مي‌داد كه آثار "سرويليام پتي" را از آن جمله مي‌توان شمرد. از ديگر افرادمعاصر اسميت "ريشار كانتيون" فرانسوي بود كه كتابي به نام رساله اي درماهيت تجارت منتشر كرد كه درآن مباحثي درمورد توليد و ارزش و توزيع و جمعيت ارائه كرده كه نسبت به تحليل¬هاي قرن هجدهم بسيار پخته است و آدام اسميت دركتاب ثروت ملل به آن اشاره كرده است.
"ديويد هيوم"، فيلسوف- اقتصاددان معاصر اسميت نيز درانديشه هاي او تاثير داشته است؛ او طي همكاري با ديويد هيوم در دوره روشنگري اسكاتلند، يك سلسله سخنراني¬هاي موفقيت آميزي در ادينبورگ ارايه داد. شارح آثار اسميت، جان رائي(1985)، معتقد است كه يكي از دلايل رنجش اسميت از دانشگاه آكسفورد اين بود كه او را بخاطر خواندن كتاب معروف ديويد هيوم با عنوان رساله درباب ماهيت انسان شديداً تنبيه كرده بودند.
متفكران فرانسوي نيز كه به فيزيوكرات ها يا طبيعتگران معروف بودند هم در انديشه هاي اسميت بي تأثير نبوده و اسميت با آنها به مباحثه و گفتگو مي پرداخته است. فيزيوكرات ها درفلسفه ي خويش به نظمي طبيعي اعتقاد داشتند كه در واقع در تقابل با فلسفه¬ي عقل¬گرايي(راسيوناليسم) قرار داشت. اسميت با وجودي كه از برخي باورهاي فيزيوكراتها انتقاد مي¬كرد، دركتاب ثروت ملل از آنها قدرداني كرده و آنان را به عنوان مشعل¬داران آزادي ياد مي‌كند.

نظريه‌هاي اصلي
نظريات وي در كتاب ثروت ملل
اسميت در سال 1776 كتاب ثروت ملل را به رشته تحرير در آورد و به واسطه آن شهرت و جايگاهي فوق‌العاده يافت. مهم-ترين ويژگي كتاب ثروت ملل اين است كه معاني عميق را به زباني ساده و روشن، درچارچوب دانشي وسيع از جامعه و تاريخ با كلامي ساده گردآوري كرده است. آدام اسميت در اين كتاب به دنبال پاسخ به اين پرسش است كه چه چيزي استاندارد زندگي مردم را افزايش ميدهد. اهم نظريات او در اين كتاب را ميتوان به شرح زير خلاصه كرد:
•    وي در اين كتاب استدلال مي‌كند كه افراد مطابق نفع شخصي خود رفتار كرده و اين مسئله در نهايت به نفع كل جامعه خواهد بود. او در اين باره مي‌نويسد:"هنگامي كه افراد تنها براي نفع شخصي خود كار مي‌كنند، دستي نامرئي آنها را به سمتي مي‌كشاند كه مقصودشان نبوده است." اين  هدف ناخواسته، رشد اقتصادي و بهبود استانداردهاي زندگي براي همه افراد جامعه است. گفته مي¬شود منظور از دست نامرئي، همان مكانيسم بازار رقابتي است كه بر اساس سيستم قيمت¬ها عمل¬ مي¬كند.
•    اسميت معتقد بود با تقسيم كار ميان كارگران، بهره‌وري آنها به دلايل متعددي بالا مي‌رود. نخست اينكه آنها با تمركز روي تنها يك فعاليت، مهارت و سرعت خود را در انجام كار بالا مي‌برند. دوم، به علت عدم جابجايي كارگران براي انجام كارهاي مختلف، در زمان صرفه‌جويي مي شود. سوم، هنگامي كه كارگران همه توجه خود را روي يك شغل متمركز مي‌كنند، بهتر مي‌توانند با ابزارهاي خودكار كه باعث افزايش توليد و كاهش كار انساني مي‌شوند، كنار آيند.
•    اسميت طرفدار تجارت آزاد ميان كشورها بود و از كاهش تدريجي تعرفه‌هاي حمايتي به جاي حذف يكباره آنها حمايت مي‌كرد. از نگاه وي، انحصار دشمن تجارت آزاد و رشد سريع اقتصادي است. او مضرات زيادي براي انحصار از جمله افزايش قيمت‌ها و كاهش رفاه مصرف كننده، كاهش كارايي بنگاه‌ها به علت نبود رقيب، فشار انحصارگرايان به دولت براي حمايت از موقعيت انحصاري آنها و تخصيص نامناسب منابع برشمرده است. اسيمت در بخشي از كتاب ثروت ملل خود، قيمت انحصاري را مترادف با رانت گرفته است.
•    اگر چه عموماً از اسميت به عنوان پايه‌گذار اقتصاد آزاد ياد مي‌شود، اما وي به طور كلي مخالف همه انواع دخالت‌هاي دولت نبود. وي معتقد بود دولت وظايفي همچون جلوگيري از انحصار و حفظ رقابت، برقراري نظم داخلي، تأمين كالاهاي عمومي و دفاع ملي را به عهده دارد.
•    نگاه اسميت به سرمايه‌داري رقابتي، خوشبينانه بود به گونه‌اي كه حاصل آن را افزايش رفاه و استانداردهاي زندگي مي‌دانست. اما عمر اسميت آنقدر زياد نبود كه شاهد مشكلات جدي رشد اقتصادي،‌ يعني بيكاري، آلودگي، و فقر كارگران پس از خود باشد. اينها چالش‌هايي بودند كه اقتصاددانان پس از اسميت بايد براي آنها چاره‌انديشي مي‌كردند.
نظريات وي در كتاب نظريه احساسات اخلاقي
"نظريه احساسات اخلاقي" اولين اثر بزرگ آدام اسميت است كه درزماني كه در دانشگاه گلاسكو  تدريس مي‌كرد نگارش كرد؛ او دراين كتاب به شرح و نقد عقايد افلاطون، ارسطو، رنو، سيسرو، هابز،  لاك،  هيوم و هاچسن پرداخته و همچنين عقيده خود را درمورد هر مسئله بيان مي‌كند. برخي¬ها اين كتاب را  به عنوان پايه فلسفي كتاب ثروت ملل قلمداد مي¬كنند. برخي ديگر هم، آن را به طوركلي در تضاد با آراي موجود در ثروت ملل مي¬پندارند. اهم نقطه نظرات اسميت در اين كتاب عبارتند از:
•    اسميت نظريات متفکراني چون تامس هابز را در مورد اعمال اخلاقي انسان رد مي‌کرد و صرف خوددوستي را در شکل‌گيري اين رفتار به رسميت نمي‌شناخت. به نظر وي، حس خوددوستي در کنار نوع‌دوستي افراد، شکل‌دهنده رفتار و احساسات اخلاقي افراد است. در نظر او به موازات حس خوددوستي ، حس همدردي و نوع دوستي نيز وجود دارد که در اصل از آن حس اول جدا و بدان تقليل‌پذير نيست. و برآورد اين دو نيروست که حاصل رفتار فرد را نسبت به فرد ديگر يا اجتماع به طور کلي تعيين مي‌سازد.
•    اسميت ترديدي ندارد که نقش انگيزه خوددوستي در رفتار اخلاقي و اجتماعي نقش عمده‌اي است، در نتيجه نمي‌توان پايه اخلاق را مطلقاً بر موازين ذهني و تغييرناپذير گذاشت. احساسات، اخلاق و رفتار فرد در حالت غيراجتماعي با حالت اجتماعي کاملاً متفاوت است. اين فقط در رابطه با اجتماع و ساير افراد است که ما ويژگي‌هاي خود را مي‌سنجيم. به همين دليل وي عقيده دارد که اميد به افزايش رفاه شخصي و پيشرفت فردي و اجتماعي تنها به اتکاء حس نوع دوستي افراد، اميد واهي است. به نظر اسميت اگر افراد منافع خود را در جهت انجام کار خير و پيشرفت اجتماع بدانند، بهتر است. اين اصلي است که در کتاب ثروت ملل تأکيد بسياري بر آن شده است.
•    اسميت در بيان تقدم و تأخر خود دوستي و نوع‌دوستي اين گونه بيان مي‌کند: « اگر چه معياري که اخلاقيون اغلب در تعيين درستي يا نادرستي رفتار بشري به کار مي‌برند، تمايل اين رفتار به رفاه يا تخريب اجتماع است، ولي نبايد توجه به رفاه اجتماعي را تنها انگيزه صحيح در رفتار فردي دانست، بلکه بايد گفت اگر اين انگيزه با انگيزه‌هاي ديگري برخورد کند، در اين صورت بايد بر انديشه‌هاي ديگر پيشي داشته باشد».

آثار اسميت
•    The Theory of Moral Sentiments (1759), New York, Augustus M. Kelley, 1966
•    Lectures on Justice, Police, Revenue and Arms [notes taken by a student in 1763], New York, Augustus M. Kelley, 1964.
•    An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (1776), NewYork, Modern Library, 1937
•    The Early Writings of Adam Smith, ed. J. Ralph Lindgren, New York,Augustus M. Kelley, 1967
•    Lectures on Rhetoric and Belles Lettres, New York, Oxford University Press,1985
آثار مربوط به اسميت
•    Friedman, Milton, ‘‘Adam Smith’s Relevance for Today,’’ Challenge, 20, 2(March–April 1977), pp. 6–12
•    Hetzel, Robert, The Relevance of Adam Smith, Richmond, Virginia, Federal
•    Reserve Bank of Richmond, 1977
•    Hollander, Samuel, The Economics of Adam Smith, Toronto, University of
•    Toronto Press, 1973
•    Rae, John, (1895) The Life of Adam Smith, Seattle, University Press of the Pacific, 2002
•    Ross, Ian Simpson, The Life of Adam Smith, Oxford, Clarendon Press, 1995
منابع
1.    كاتوزيان،م. ع. (1381). آدام اسميت و ثروت ملل؛ تهران: انتشارات اميركبير.
2.    Pressman, S.(2006). Fifty Major Economists. London&NewYork: Routledge.
3.    http://en.wikipedia.org/wiki/Adam_Smith#References